Niedziela, 22 Październik 2017-Filipa i Kordulii
TwojRynek

Tematy Archiwalne

Strona startowa

Metaloplastyka
2017-07-06Izabela Bohdanow fot. Tappancs Komentarze0 komentarzy
Metaloplastykę znali już pierwsi ludzie. Początkowe wyroby z metalu były prawie identyczne jak te z kamienia. W miarę opanowywania jednak technik obróbki metalu wzory były coraz bardziej różnorodne. Część z nich przetrwała aż do naszych czasów, głównie elementy zdobnicze o motywach geometrycznych, roślinnych i figuralnych.
 
 
 
 
Największy rozwój metaloplastyki przypadł na epokę brązu. To właśnie brąz, czyli stop miedzi i cyny, był najstarszym metalem poddawanym obróbce. Miedź i cyna były wprawdzie znane wcześniej, jednak dopiero w brązie odnaleziono charakterystyczne cechy zdobnicze, jak choćby metaliczny połysk.

 

Początki metaloplastyki

 
Największe zasługi przypisuje się Asyryjczykom, Babilończykom, ale przede wszystkim Egipcjanom, którzy tworzyli przedmioty z różnych metali, takich jak złoto czy miedź. Początkowo były to wyroby w technice odlewniczej. Na północy Europy zaś nastąpił duży rozkwit ornamentyki. Były to ściśle geometryczne motywy, które wraz z rozwojem metaloplastyki ustępowały miejsca motywom giętym, takim jak koła, półkola i pojedyncze spirale. Początkowo umieszczano je na obrzeżach wyrobów, czasem tworzyły gwieździste figury w środku płaszczyzny, by w końcu zająć całą powierzchnię zdobionego przedmiotu. W dalszym rozwoju form coraz bardziej rozwijały się linie kręte i wirowe, które w zakończeniach przypominały głowy zwierząt. Wśród najciekawszych zabytków z epoki brązu wyróżnia się: noże, brzytwy, sierpy, szpile, zapinki, broń, naczynia sakralne i figury.
 

Epoka żelaza

 
W okresie halsztackim, czyli epoce żelaza, nastąpił przełom w rozwoju metaloplastyki, kiedy zaczęto wykorzystywać żelazo do wyrobu różnych przedmiotów. Głównie wyrabiano z niego broń i narzędzia typu piły, młotki i noże. Dzięki plastyczności żelaza wykorzystywano go także przy tworzeniu biżuterii, na przykład bransoletek czy naszyjników. Łączenie się tendencji w różnych obszarach Europy doprowadziło do jeszcze większego rozwoju technik obróbki metalu, a to z kolei umożliwiło wytwarzanie różnych przedmiotów z blach metalowych. Były to głównie w tamtych czasach przedmioty codziennego użytku, takie jak wiadra, tarcze czy hełmy. Reczy te były bogato zdobione, przez wytłaczanie różnych elementów w blasze. Tworzono bardziej zaawansowane wzory niż w epoce brązu, najczęściej w postaci zwierząt, ludzi czy scen z życia. W tym okresie też słynni z przetwarzania żelaza Celtowie wprowadzili inkrustację, czyli technikę zdobienia za pomocą wgłębień w podłożu, i emalierstwo – dekoracyjne emaliowanie wyrobów.
 

Metaloplastyka jako sztuka

 
Na przestrzeni wieków, w zależności od kultur i dzięki emigracji ludów, geometrynizacja przeplatała się z naturalizmem, co dawało w efekcie unikalne i przepiękne formy. Na początku starożytności rozwinęła się sztuka etruska, słynąca z wyrobów z obrabianej młotkiem miedzi. Do tworzenia przedmiotów i zdobień stosowano nie tylko młotek, ale również matryce, w które była wklepywana blacha. Przy wyrobach tych swój początek mają również pierwsze łączenia elementów. Jako spoiwo wykorzystywani cynę, a miejsce łączenia najczęściej przykrywała miedziana obrączka. W starożytności, między innymi w Grecji, coraz większe znaczenie miało srebro, z którego tworzono przedmioty metodą młotkowania. W tym czasie także zaczęto stosować technikę spawania. Dużą rolę wówczas odgrywał także ołów, który bardzo dobrze nadawał się do kucia na zimno i do obróbki plastycznej. Wykorzystywano go do tworzenia naczyń, broni, biżuterii czy innych przedmiotów drobnych. Największe znaczenie zyskał jednak w budownictwie przy łączeniu bloków kamiennych. W starożytności nastąpił ogromny postęp w rozwoju metaloplastyki. Można tutaj wymienić choćby hartowanie żelaza, coraz bardziej zaawansowane narzędzia do obróbki metalu, takie jak tokarka ze sprężynującym pałąkiem, technikę grawerowania i coraz większy rozwój jubilerstwa. Większą uwagę przykładano do przepychu formy, dlatego złocono przedmioty metalowe i wykorzystywano w pracy metale szlachetne. Starożytni Rzymianie skupiali się głównie na produkcji biżuterii, a specjalnością rzymskich rzemieślników były zwierciadła, wykonywane z metalowych płytek, które następnie polerowano. Średniowiecze rozwijało techniki tworzenia przedmiotów z miedzi. Zaczęto łączyć ten metal z innymi – szlachetniejszymi. Zastosowano nową technikę, jaką było cyzelowanie, czyli artystyczna obróbka plastyczna. Z metali szlachetnych wytwarzano też przedmioty sakralne. Przez wieki metaloplastyka rozwijała się, style przenikały wraz z emigracją ludności, a do największej perfekcji w kowalstwie artystycznym doszli Hiszpanie. I tak coraz częściej metal wykorzystywano do tworzenia większych rzeczy, jak na przykład balustrady, ogrodzenia czy nawet bramy zamkowe.
 

Metaloplastyka jako dopełnienie architektury

 
Zasięg metaloplastyki rozszerzał się w miarę udoskonalania narzędzi. Kowale coraz lepiej opanowywali tworzywo, co sprawiało, że kształty były coraz bardziej precyzyjne, a jakość wyrobów kutych ręcznie jeszcze wyższa. Od czasów renesansu kowalstwo artystyczne zaczęto traktować jako dopełnienie architektury. Powstawały monumentalne kopuły wieńczące świątynie, latarnie, kraty okienne, bogate grobowce i relikwiarze. W baroku nastąpił przełom – kowale coraz częściej próbowali wytwarzać przedmioty o formie niezgodnej z właściwościami samego materiału. Wyroby metaloplastyczne były coraz bujniej zdobione, a piękno nie kojarzyło się już z prostotą formy. Wraz z rozwojem tego nurtu pojawiały się nowe wzory: włócznie, frędzle czy książęce insygnia. Za czasów Ludwika XVI powrócono do trendów renesansu. Wiele wyrobów tworzono techniką odlewniczą, a dachy pokrywano blachą ołowianą, także pozłacaną. I tak już przed wiekiem XIX posługiwano się już wszelkimi znanymi sposobami obróbki żelaza.
 

Metaloplastyka czasów współczesnych

 
Współcześnie coraz trudniej spotkać piękne wyroby kute ręcznie wysokiej jakości. Rozwój technologii przyczynił się do produkcji wyrobów metalowych. Jednak przedmioty z produkcji masowej nigdy nie będą tak unikatowe jak tworzone ręcznie. Oczywiście zdarzają się pracownie metaloplastyczne, które jakość stawiają przed ilością. Można powiedzieć, że w obecnych czasach metaloplastyka przeżywa swoje odrodzenie, gdyż pojawia się coraz więcej pracowni zajmujących się kowalstwem artystycznym z rozmaitą i obszerną ofertą. Wyroby z metalu, takie jak kosze na drewno, świeczniki, akcesoria i ozdoby ogrodowe, wieszaki, kwietniki, a nawet meble wytwarzane technikami kowalstwa artystycznego, świetnie dopełniają wnętrza domu i przestrzenie ogrodu. Przedmioty kute pasują zarówno w stylach klasycznych, rustykalnych, jak również w stylu nowoczesnym.
 

Forma kształtowania

 
Duży wpływ na budowaną formę metaloplastyczną wywiera zastosowany materiał oraz jego właściwości. Istotny jest też rodzaj narzędzi, przy pomocy których dany materiał został uformowany. Technika metaloplastyczna to prawdziwa sztuka: wymaga namysłu, rozwagi oraz dokładności i staranności w komponowaniu i wykonywaniu zamierzonego zadania. Podstawowym materiałem do ręcznego wytłaczania jest blacha miedziana, miękka, ciągliwa, o naturalnym czerwonym odcieniu. Kolor miedzi można dowolnie zmieniać, w ogniu lub za pomocą odpowiednich kwasów, na czarny, zielony, brązowy czy niebieski. Do ręcznego wytłaczania nadaje się również blacha mosiężna o podobnych do miedzianej właściwościach, o żółtym kolorze. Można także tłoczyć blachę cynkowo-ołowianą, aluminiową i żelazną głębokotłoczną, odpowiednio zmiękczoną. Wytłaczanie i wyklepywanie blachy powoduje zmianę jej grubości oraz naprężeń. Proces zachodzi na zimno i za pomocą różnych narzędzi, które są wykonywane ze stali węglistej, odpowiednio utwardzone i starannie wypolerowane. Do tłoczenia w cienkiej blasze używa się prostych lub zagiętych rylców oprawionych w trzonek lub grabowych patyków zaostrzonych stożkowo, za pomocą których wygniata się zewnętrzne kontury.
 

Techniki kształtowania

 
Do technik metaloplastycznych zaliczamy: obróbkę metali na ciepło, obróbkę metali na zimno, odlewnictwo oraz techniki dekoracyjne. Obróbka metali na ciepło obejmuje odpowiednio takie czynności i narzędzia, jak: kucie – młotek; wyginanie, skręcanie, zwijanie – szczypce płaskie i okrągłe; prostowanie − młotki różnego rodzaju, gładziki; cięcie − ścinak, wycinak, młotek, nożyce, piłka ręczna i mechaniczna; wytłaczanie − młotki do wytłaczania; wyklepywanie − klepadła, stemple; piłowanie − pilniki, tarniki; wiercenie − wiertarka ręczna, wiertarka mechaniczna; łączenie − spawanie, lutowanie. Do obróbki metali na ciepło zaliczamy kowalstwo, w tym kowalstwo artystyczne. Inna technika, odlewnictwo, polega na zalewaniu uprzednio przygotowanej formy ciekłym materiałem, najczęściej stopem metali, ale również gipsem, woskiem czy tworzywami sztucznymi. Polega też na sterowaniu procesem krzepnięcia lub reakcji chemicznej tężenia odlewu, aby otrzymać wyrób o odpowiedniej strukturze i właściwościach. Do odlewnictwa zaliczamy również techniki przygotowania form odlewniczych (formierstwo) oraz obróbki odlanych obiektów. Ze względu na rodzaj procesu technologicznego wyróżnia się odlewanie: piaskowe, skorupowe, ciśnieniowe, kokilowe, odśrodkowe oraz ciągłe.
 

Techniki dekoracyjne

 
Wśród technik dekoracyjnych wyróżniamy: grawerstwo, emalierstwo, inkrustację i galwanizację. Do grawerowania ręcznego służą tak zwane rylce, czyli specjalnie i różnie profilowane ostre trzony ze stali, osadzone w drewnianych uchwytach, które pozwalają rzeźbić powierzchnię metalu techniką skrawania. Emalierstwo z kolei to technika zdobienia wyrobów metalowych, najczęściej złotych lub miedzianych, za pomocą szklistych powłok składających się z mieszaniny sproszkowanych minerałów (piasku, kredy i gliny) oraz topników (boraksu) z dodatkiem pigmentów, stopionej w temperaturze ok. 800-900 stopni Celsjusza w specjalnym piecu. Niezbędny jest dobór odpowiedniego metalu, na którym będzie kładziona emalia. Warunki te najlepiej spełnia złoto oraz miedź, srebro zaś jest raczej rzadko stosowane z powodu zbyt niskiej temperatury topnienia, zbliżonej do temperatury topnienia szkła, i stosunkowo dużej rozszerzalności cieplnej. Inkrustacja to technika zdobienia sprzętów, mebli, dzieł artystycznych i innych, polegająca na wykonywaniu wgłębień w podłożu i wklejaniu w nie odpowiednio przyciętych płytek z różnych materiałów, na przykład drewna, kości słoniowej, metalu, masy perłowej, kolorowych kamieni czy złota. Płytki układane są we wzory figuralne, roślinne lub ornamenty. Galwanizacja z kolei to potoczna nazwa galwanostegii, czyli elektrolitycznych metod wytwarzania powłok na różnych materiałach. Jest ona procesem wykorzystującym zjawiska elektrochemiczne.
 

Przeczytaj poprzednie raporty

*

Dodaj komentarz

  • Autor *
  • E-mail *
  • Komentarz *
  • Przepisz kod (wielkość liter ma znaczenie)